اگر آیات سجده را از ضبط صوت ، رادیو و تلویزیون بشنود در صورتی که برنامه بصورت زنده و مستقیم پخش نشود ، سجده واجب نیست.

۱) اگر انسان آیه سجده را بخواند یا گوش دهد بعد از تمام شدن آیه باید فوراً سجده کند و اگر فراموش کرد، هر وقت که یادش آمد باید سجده کند.[۴]

۲) اگر کسی تلاوت آیه سجده را گوش دهد و خود نیز بخواند، باید دو سجده انجام دهد.[۵]

توضیح: بنابراین در جلسات قرآن که معمولاً یک نفر با صدای بلند تلاوت و دیگران با تلاوت از روی قرآن قاری را همراهی می نمایند ، هنگام تلاوت آیه سجده ، دو بار باید سجده نمود اما اگر بدون اختیار تلاوت دیگری بگوش او برسد ، تکلیف فرد شنونده با توجه به اختلاف فتوایی که در مسأله قبل بیان شد مشخص می شود.

۳) در غیر نماز، اگر در حال سجده آیه را بخواند یا گوش دهد باید سر از سجده بردارد و دوباره سجده کند.[۶]

۴) اگر آیات سجده را از ضبط صوت ، رادیو و تلویزیون بشنود در صورتی که برنامه بصورت زنده و مستقیم پخش نشود ، سجده واجب نیست.[۷]

۵) برای کسی که بعد از مسّ میّت، غسل نکرده خواندن سوره‌هایی که سجده واجب دارد مانعی ندارد.[۸]

۶) خواندن یا گوش کردن به تمام آیه سبب وجوب سجده می‌شود بنابراین با خواندن مقداری از آیه سجده، سجده واجب نمی‌شود.[۹]

۷) در سجده واجب قرآن نمی‌شود بر چیزهایِ خوراکی و پوشاکی سجده کرد.[۱۰] ولی رعایت شرایطی مانند رو به قبله بودن ، داشتن وضو لازم نیست.

در سجده قرآن، گذاشتن پیشانی به قصد سجده بر زمین، گرچه ذکر نگوید، کافی است.[۱۱]

۹) در سجده واجب قرآن باید طوری عمل کند که بگویند سجده کرد.[۱۲] (یعنی نیّت و صورت ظاهری سجده را رعایت نماید.)

۱۰) افرادیکه غسل واجب بر عهده آنهاست چنانچه آیه سجده را تلاوت کرده و یا بشنوند می توانند بدون غسل ، سجده کنند.[۱۳]

۱۱) گفتن ذکر در هنگام سجده واجب قرآن ، مستحب است و بهتر است بگوید:

«لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ حَقًّا حَقًّا ، لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ اِیماناً وَ تَصْدِیقاً ، لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عُبُودِیَّةً وَ رِقًّا سَجَدْتُ لَکَ یا رَبِّ تَعَبُّداً وَ رِقًّا لا مُستَنْکِفاً وَ لا مُسْتَکْبِراً ، بَلْ أَنَا عَبْدٌ ذَلِیلٌ ضَعِیفٌ خائِفٌ مُسْتَجِیرٌ»[۱۴]

ترجمه: هیچ معبودی نیست جز خداوند (و این مطلب) حقیقتی کامل است ، هیچ معبودی نیست جز خداوند (و این مطلب) از روی ایمان و تصدیق است ، هیچ معبودی نیست جز خداوند (و این مطلب) از روی عبودیت و بندگی است ، پروردگارا برای تو از روی عبودیت و بندگی سجده می کنم و نه با حالت سرپیچی و نه متکبرانه ، چرا که من بنده ذلیل ، ناتوان ، هراسان و پناهنده تو هستم.

۱۲) خواندن سوره ای که سجده واجب دارد بر جنب حرام است (حتی اگر یک کلمه از این چهار سوره را هم بخواند حرام است)[۱۵]

نکته: پس از تلاوت یازده آیه از آیات قرآن کریم سجده نمودن برای قاری و شنونده مستحب است. آن آیات عبارتند از: ۱) آیه آخر سوره اعراف.  ۲) آیه ۱۵ سوره رعد.  ۳) آیه ۴۸ سوره نحل.  ۴) آیه ۱۰۷ سوره اسرا.  ۵) آیه ۵۸ سوره مریم.  ۶) آیه ۱۸ سوره حج.  ۷) آیه ۷۷ سوره حج.  آیه ۶۰ سوره فرقان.  ۹) آیه ۲۵ سوره نمل.  ۱۰) آیه ۲۴ سوره صاد.  ۱۱) آیه ۲۱ سوره انشقاق.[۱۶]

قرائت سُوَر عزائم در نماز

۱) در نمازهای واجب می توان پس از حمد تمامی سوره های قرآن غیر از سوره های سجده دار یا عزائم را قرائت کرد ولی اگر  یکی از چهار سوره سجده‌دار را عمداً بخواند نماز باطل است.[۱۷]

۲) اگر اشتباهاً مشغول خواندنِ سوره‌ای شود که سجده واجب دارد چنانچه پیش از رسیدن به آیه سجده بفهمد باید آن سوره را رها کند و سوره دیگری بخواند و اگر بعد از خواندن آیه سجده بفهمد باید در بین نماز بنابر احتیاط واجب با اشاره سجده کند و به همان سوره که خوانده اکتفا کند.[۱۸]

۳) اگر در نماز آیه سجده را بشنود و با اشاره سجده کند نمازش صحیح است.[۱۹]

۱) اگر انسان آیه سجده را بخواند یا گوش دهد بعد از تمام شدن آیه باید فوراً سجده کند و اگر فراموش کرد، هر وقت که یادش آمد باید سجده کند.[۴]

۲) اگر کسی تلاوت آیه سجده را گوش دهد و خود نیز بخواند، باید دو سجده انجام دهد.[۵]

توضیح: بنابراین در جلسات قرآن که معمولاً یک نفر با صدای بلند تلاوت و دیگران با تلاوت از روی قرآن قاری را همراهی می نمایند ، هنگام تلاوت آیه سجده ، دو بار باید سجده نمود اما اگر بدون اختیار تلاوت دیگری بگوش او برسد ، تکلیف فرد شنونده با توجه به اختلاف فتوایی که در مسأله قبل بیان شد مشخص می شود.

۳) در غیر نماز، اگر در حال سجده آیه را بخواند یا گوش دهد باید سر از سجده بردارد و دوباره سجده کند.[۶]

۴) اگر آیات سجده را از ضبط صوت ، رادیو و تلویزیون بشنود در صورتی که برنامه بصورت زنده و مستقیم پخش نشود ، سجده واجب نیست.[۷]

۵) برای کسی که بعد از مسّ میّت، غسل نکرده خواندن سوره‌هایی که سجده واجب دارد مانعی ندارد.[۸]

۶) خواندن یا گوش کردن به تمام آیه سبب وجوب سجده می‌شود بنابراین با خواندن مقداری از آیه سجده، سجده واجب نمی‌شود.[۹]

۷) در سجده واجب قرآن نمی‌شود بر چیزهایِ خوراکی و پوشاکی سجده کرد.[۱۰] ولی رعایت شرایطی مانند رو به قبله بودن ، داشتن وضو لازم نیست.

در سجده قرآن، گذاشتن پیشانی به قصد سجده بر زمین، گرچه ذکر نگوید، کافی است.[۱۱]

۹) در سجده واجب قرآن باید طوری عمل کند که بگویند سجده کرد.[۱۲] (یعنی نیّت و صورت ظاهری سجده را رعایت نماید.)

۱۰) افرادیکه غسل واجب بر عهده آنهاست چنانچه آیه سجده را تلاوت کرده و یا بشنوند می توانند بدون غسل ، سجده کنند.[۱۳]

۱۱) گفتن ذکر در هنگام سجده واجب قرآن ، مستحب است و بهتر است بگوید:

«لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ حَقًّا حَقًّا ، لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ اِیماناً وَ تَصْدِیقاً ، لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عُبُودِیَّةً وَ رِقًّا سَجَدْتُ لَکَ یا رَبِّ تَعَبُّداً وَ رِقًّا لا مُستَنْکِفاً وَ لا مُسْتَکْبِراً ، بَلْ أَنَا عَبْدٌ ذَلِیلٌ ضَعِیفٌ خائِفٌ مُسْتَجِیرٌ»[۱۴]

ترجمه: هیچ معبودی نیست جز خداوند (و این مطلب) حقیقتی کامل است ، هیچ معبودی نیست جز خداوند (و این مطلب) از روی ایمان و تصدیق است ، هیچ معبودی نیست جز خداوند (و این مطلب) از روی عبودیت و بندگی است ، پروردگارا برای تو از روی عبودیت و بندگی سجده می کنم و نه با حالت سرپیچی و نه متکبرانه ، چرا که من بنده ذلیل ، ناتوان ، هراسان و پناهنده تو هستم.

۱۲) خواندن سوره ای که سجده واجب دارد بر جنب حرام است (حتی اگر یک کلمه از این چهار سوره را هم بخواند حرام است)[۱۵]

نکته: پس از تلاوت یازده آیه از آیات قرآن کریم سجده نمودن برای قاری و شنونده مستحب است. آن آیات عبارتند از: ۱) آیه آخر سوره اعراف.  ۲) آیه ۱۵ سوره رعد.  ۳) آیه ۴۸ سوره نحل.  ۴) آیه ۱۰۷ سوره اسرا.  ۵) آیه ۵۸ سوره مریم.  ۶) آیه ۱۸ سوره حج.  ۷) آیه ۷۷ سوره حج.  آیه ۶۰ سوره فرقان.  ۹) آیه ۲۵ سوره نمل.  ۱۰) آیه ۲۴ سوره صاد.  ۱۱) آیه ۲۱ سوره انشقاق.[۱۶]

قرائت سُوَر عزائم در نماز

۱) در نمازهای واجب می توان پس از حمد تمامی سوره های قرآن غیر از سوره های سجده دار یا عزائم را قرائت کرد ولی اگر  یکی از چهار سوره سجده‌دار را عمداً بخواند نماز باطل است.[۱۷]

۲) اگر اشتباهاً مشغول خواندنِ سوره‌ای شود که سجده واجب دارد چنانچه پیش از رسیدن به آیه سجده بفهمد باید آن سوره را رها کند و سوره دیگری بخواند و اگر بعد از خواندن آیه سجده بفهمد باید در بین نماز بنابر احتیاط واجب با اشاره سجده کند و به همان سوره که خوانده اکتفا کند.[۱۸]

۳) اگر در نماز آیه سجده را بشنود و با اشاره سجده کند نمازش صحیح است.[۱۹]

استفتاء ویژه

در صورتی که قاری حاضر نباشد و آیات سجده از رادیو و ضبط شنیده شود تکلیف شرعی چیست؟

مقام معظم رهبری:

شنیدن آیات سجده از نوار (ضبط) موجب سجده نمی گردد و اما در وقت شنیدن آن از رادیو یا بلند گو به صورت مستقیم و زنده بنابر احتیاط سجده واجب است.

اجوبة الاستفتائات مقام معظم رهبری ج۱ ص۱۴۲ سؤال ۵۰۸

در صورتی که قاری حاضر نباشد و آیات سجده از رادیو و ضبط شنیده شود تکلیف شرعی چیست؟

مقام معظم رهبری:

شنیدن آیات سجده از نوار (ضبط) موجب سجده نمی گردد و اما در وقت شنیدن آن از رادیو یا بلند گو به صورت مستقیم و زنده بنابر احتیاط سجده واجب است.

اجوبة الاستفتائات مقام معظم رهبری ج۱ ص۱۴۲ سؤال ۵۰۸

پی نوشت ها:

[۱]. سوره مبارکه حج آیه ۱۸٫

.سورهاسراء، آیات۱۰۷ تا۱۰۹     [۲]

[۳] . نوری ، حاجی حسین ، مستدرک الوسائل ج۴ ص ۳۲۰

[۴] . مراجع عظام تقلید درباره اینکه ملاک وجوب سجده ، «استماع» (یعنی گوش سپردن با توجه) و یا «سماع» (یعنی بگوش رسیدن هر چند بدون توجه) است اختلاف نظر دارند بعنوان مثال : فردی که در جلسه قرائت قرآن هنگامی که مشغول به صحبت با دوست خود است صدای تلاوت آیه سجده به گوش او برسد «سماع» برای او محقق شده ولی چون توجهی به تلاوت آیه سجده نداشته «استماع» رخ نداده است. با توجه به این مطالب حضرات آیات امام(ره) ، تبریزی ، سیستانی ، شبیری زنجانی و بهجت سجده قرآنی را هنگام شنیدن بی اختیار (سماع) بنابر احتیاط مستحب لازم می دانند ، حضرات آیات صافی ، فاضل و مکارم سجده قرآنی را در این حالت بنابر احتیاط واجب لازم می دانند. بنی‌هاشمی خمینی سیدمحمدحسن ، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص ۵۵۸ مسأله ۱۰۹۳، تحریرالوسیله ج۱ ص ۱۶۰ و وسیلة النجاة با حاشیه آیت الله العظمی بهجت ج۱ ص ۲۱۴

[۵] . بنی‌هاشمی خمینی سیدمحمدحسن ، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص ۵۵۸ مسأله۱۰۹۳مطابق با فتوای حضرات آیات امام خمینی ، فاضل و سیستانی و مطابق با فتوای حضرات آیات تبریزی و شبیری زنجانی بنابر احتیاط واجب و بنابر فتوای آیت الله بهجت احتیاط مستحب دو سجده انجام دهد. به فتوای حضرت آیت الله مکارم یک سجده کافی است.

[۶] . همان، ص ۵۵۹٫ مطابق با فتوای حضرات آیات امام خمینی ، فاضل ، سیستانی ، تبریزی ، شبیری زنجانی ، بهجت ، مکارم.

[۷] . همان، ص ۵۵۹٫ مطابق با فتوای حضرات آیات امام خمینی ، بهجت ، سیستانی ، تبریزی و مطابق با فتوای حضرات آیات صافی گلپایگانی و شبیری زنجانی و مکارم شیرازی بنابر احتیاط واجب باید سجده کند و طبق نظر حضرت آیت الله فاضل باید سجده کند.

[۸] . همان، ص۲۹۶ مسأله۵۳۲٫ مطابق با فتوای حضرات آیات امام خمینی ، فاضل ، سیستانی ، تبریزی ، شبیری زنجانی ، صافی  ، مکارم طبق نظر آیت الله بهجت بنابر احتیاط مستحب از این کار اجتناب کند.

[۹] . حجت هادی ، قرآن در آئینه احکام، ص۴۷ .

[۱۰] . بنی‌هاشمی خمینی سیدمحمدحسن ، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص ۵۶۰ . مطابق با فتوای حضرت امام خمینی ، و آیات عظام سیستانی ، تبریزی ، فاضل ، صافی ، شبیری زنجانی و مکارم شیرازی

[۱۱] . همان، ص۵۶۱ مسأله ۱۰۹۷٫ مطابق با فتوای حضرت امام خمینی ، و آیات عظام سیستانی ، تبریزی ، فاضل ، شبیری زنجانی و مکارم شیرازی و طبق نظر حضرت آیت الله صافی گلپایگانی احتیاط مستحب است که ذکر بگوید.

[۱۲] . همان، ص۵۶۱ مسأله ۱۰۹۸٫ مطابق با فتوای حضرات آیات امام خمینی ، سیستانی ، تبریزی ، شبیری زنجانی ، بهجت و صافی گلپایگانی.

[۱۳] . مطابق با فتوای حضرت امام خمینی ، و آیات عظام سیستانی ، تبریزی ، شبیری زنجانی ، بهجت و مکارم شیرازی بنی‌هاشمی خمینی سیدمحمدحسن ، همان، ج۱، ص ۵۶۰ مسأله ۱۰۹۷، عروة الوثقی ج۱ ص ۵۳۰ ، مسأله ۱۶ و وسیلة النجاة با حاشیه آیت الله العظمی بهجت ج۱ ص ۲۱۵ مسأله۶

[۱۴] . همان، ص۵۶۱ مسأله ۱۰۹۹ .

[۱۵] . بنی‌هاشمی خمینی سیدمحمدحسن ، همان، ص ۲۰۵ مسأله۳۵۵مطابق با فتوای حضرات آیات: امام خمینی ، بهجت ، سیستانی و صافی گلپایگانی و مطابق با فتوای حضرت آیت الله مکارم شیرازی : تنها خواندن آیه سجده دار حرام است نه سایر آیات سوره های عزائم.

[۱۶] . نجفی ، شیخ محمد حسن ، جواهر الکلام ج ۱۰ ص ۲۲۳

[۱۷] . بنی هاشمی خمینی سید محمد حسن،توضیح المسائل مراجع، ج۱ ص۵۱۵ مسأله ۹۸۳ مطابق با فتوای حضرات آیات امام(ره) ، فاضل ، صافی ، بهجت ، تبریزی.

[۱۸] . همان، ج۱ ص۵۱۵ مسأله ۹۸۴ مطابق با فتوای حضرت امام (ره) ، با توجه به اختلاف نظرات مراجع عظام تقلید در این مسأله مقلدان گرامی به رساله توضیح المسائل مرجع خود مراجعه نمایند.

[۱۹] . همان، ج۱ ص۵۱۶ مسأله ۹۸۵ مطابق فتوای حضرت امام (ره) ، ولی مطابق فتوای آیات عظام تبریزی و سیستانی و صافی علاوه بر انجام سجده بصورت اشاره پس از اتمام نماز هم سجده کند و مطابق نظر آیت الله بهجت بنابر احتیاط واجب بعد از نماز سجده را بجا می آورد.