2 Like

تعداد بازدید: 328 بار      لینک کوتاه    اشتراک گذاری :            

دسته : دانستنی ها, عمومی, گیلان, گیلان شناسی | تاريخ: 263 روز قبل | نوشته: moein3m

همه کشورهای دنیا دریای خزر را با نام دریای کاسپین می شناسند ، تنها در کشور ما بزرگترین دریاچه جهان دریای خزر نامیده می شود ! چرا ؟ در ادامه به تاریخچه نام های این دریاچه خواهیم پرداخت …

نام‌ها :

همان‌گونه که در مورد بسیاری دیگر از عوارض جغرافیایی جهان رایج است برای این دریایچه نیز نام‌های متفاوتی در زمان‌های گوناگون استفاده شده‌است.

دریای خزر:

در آغاز سدهٔ هفتم میلادی دو قوم بزرگ در شمال قفقاز سکنی داشتند. یکی از این دو قوم بلغارها بودند و قوم دیگر خزران بودند که دشت‌های سفلای رود تِرِکْ و رود ولگا جایگاهشان بود. به عبارت دیگر این قوم در بین شمال غربی این دریایچه و دریای سیاه سکونت داشتند. این‌ها مردمی بودند از نژاد زرد(اصفر) که به صحراگردی و تاخت و تاز در ممالک همجوار اشتغال داشتند و غالباً به طرف وادی رود کورا(کوروش قدیم) می‌آمدند.در جنگ‌های که به سال‌های ۵۸۹ و ۶۳۰-۶۲۶ میلادی روی داد، سرنوشت خزران با سرنوشت خان آشینا پیوندی سخت نزدیک یافت. از این رو در نوشته‌های مورخان رومی و ایرانی، نام‌های ترک و خزر در کنار یکدیگر آمده‌است. شاوان در نوشته‌های خود خواننده را از این خطا بر حذر می‌دارد و معتقد است که نباید این دو قوم را یکی دانستخزران می‌خواستند راه ابریشم را زیر نظر گیرند تا از این رهگذر در روابط بازرگانی با روم شرقی(بیزانس) سود فراوان به چنگ آورند. سبب اتحاد خزران با ترکان همین بوده‌است. بعدها در روزگار خسرو اول و انوشیروان و نیز به هنگام فرمانروایی هرمز چهارم، خسرو دوم و کواذ دوم تا پایان شاهنشاهی ساسانی، خزران که از دیر زمان دشمن ایران بودند، دوش به دوش ترکان و رومیان با سپاه ساسانی پیکار کردند و ستم فراوان بر مردم قفقاز روا داشتندبنای استحکامات بزرگی چون شهر دربند یا (باب الابواب) در شمال قفقاز در عهد ساسانیان، که برای جلوگیری از حملات خزران صورت گرفت، هنوز پا برجاست. رواج امروزی دریایچهٔ خزر به طور کلی به زمان اشغالگری روس‌ها در دوره قاجاریه و کوتاه سازی دست ایرانیان از این دریایچه برمی‌گردد. به اعتقاد عنایت‌الله رضا، «خزران»، قومی بودند که در زمان خسرو انوشیروان در قرن ششم میلادی از بقایای آن‌ها به ناحیهٔ شمال قفقاز آمدند و به ‌طور کلی در منطقهٔ بخش وسطا و جنوبی رود ولگا زندگی می‌کردند و این، هیچ ربطی به دریایچهٔ شمال ایران نداشته و فاصلهٔ قوم خزر تا این دریایچه بسیار زیاد بوده‌است. او با اشاره به بررسی‌هایش برای پی بردن به دلیل نام‌گذاری دریایچهٔ شمال ایران به نام خزر و آوردن اسم خزر در متون عربی، معتقد است: «در بررسی‌هایم در متون قدیمی متوجه شدم، تا قرن چهارم هجری قمری اصلاً نام خزر بر دریایچهٔ شمال ایران گذاشته نشده‌است. مثلاً در کتاب «خوارزمی» و «سفرنامه ابن فضلان» اصلاً اسمی از خزر نیست. در دورهٔ بنی‌امیه که حاکمان عرب، قفقاز را گرفتند، گروه مقابل خزر که با رم شرقی و بیزانس متحد بود، هنوز به‌طور کامل شکل نگرفته بود و غارتگری می‌کرد؛ از طریق رود کر به عرب‌ها حمله کرد. عرب‌ها به این دلیل که آن‌ها از رود کر حمله کردند، گمان کردند، از دریایچه به این رود آمده‌اند، پس استنباط کردند که گویا این دریایچه، دریایچهٔ خزر است. به همین دلیل، آن را بر مبنای گفته‌ها،«بحر الخزر» نامیدند؛ در حالی که این نام را بر چند دریای دیگر نیز گفته‌اند. در متونی که ما به زبان عربی مشاهده می‌کنیم، اصلاً نام خزر را تا قرن چهارم هجری قمری نمی‌بینیم. نام خزر برای نخستین بار در کتاب «حدود العالم» و در کنار نام دریای جرجان، طبرستان و دیگر نام‌ها ذکر شده، ولی هیچ دلیلی بر این که این دریایچه، «خزر» گفته شود، وجود نداشته‌است. اما در متون اسلامی و غربی قدیم، دو نام قدیم و مشهور «هیرکانی‌ها» یا«گرگان» که بعدها در دورهٔ اسلامی عرب‌ها آن را«جرجانیه» نامیدند و «کاسپی» وجود دارد.

دریایچه تپورستان:

دریایچهٔ مازندران یا تپورستان (تبرستان): در اسنادی که در مؤسسات تاریخ‌شناسی روسیه است آمده که نوجین زیس در قرن دوازدهم نوشته‌است که ایرانیان این دریایچه را قرن‌ها دریایچهٔ تبرستان می‌خواندند، ولی چون واژهٔ مازندران میان بومیان تبرستان جایگزین گشته، آن را دریاچهٔ مازندران می‌خوانند ، همچنین در میان دانشمندان قرون پس از اسلام دریایچهٔ مازندران به روی نقشه‌ها ثبت می‌گشته ، گذشته از آن نام دریایچهٔ تبرستان به دلیل مجاورت دولت تبرستان به آن بوده‌است، نام‌های جرجان، ساری، خراسان، گیلان که زمانی بر روی این دریایچه بوده‌است، همگی به مناطقی از تبرستان باستانی (که مازندران امروزی باقیماندهٔ آن است) برمی‌گردد. به اعتقاد عنایت‌الله رضا، اصلاً سرزمین شمال ایران، در طول تاریخ نام مازندران نداشته، بلکه نخست «تپوران» و بعدها در دورهٔ اسلامی «طبرستان» نامیده می‌شده‌است. درحالی که مازندران نام ناحیه‌ای در شرق سیستان در شمال هند و در نزدیک ناحیه رود سند بوده‌است. مأخذ قدیمی‌تری مانند «معجم البلدان» یاقوت حموی در این‌ باره به صراحت می‌نویسد: «من بسیار تلاش کردم تا ببینم نام مازندران از کجا بر این ناحیه در شمال ایران وجود داشته و هر چه گشتم، دلیلی بر این کار پیدا نکردم. معلوم است که این نام، نوساخته‌است.» همچنین در کتاب «تاریخ طبرستان»، ابن اسفندیار نیز می‌گوید: «نام محدث است.» به اعتقاد او بدین ترتیب نام دریایچهٔ مازندران به عنوان نخستین نام برای دریایچهٔ شمال ایران منتفی است.

دریایچه قزوین:

دریایچه کشوین (قزوین): بر پایهٔ دیدگاهی دیگر قزوین و کاسپین به ترتیب عربی‌شده و یونانی‌شدهٔ نام باستانی آن کشوین می‌باشد. این نام امروزه از سوی کشورهای عربی به شکل بحر القزوین به کار می‌رود. در زبان اردو نیز این دریایچه به نام بحیره قزوین خوانده می‌شود.

دریای گیلان:

کهن‌ترین سندی که در آن از دریایچهٔ شمال ایران به نام دریای گیلان نام برده شده، کتاب مفقودهٔ «خوتای نامگ»، نگارش یافته در سده‌های ششم تا هفتم میلادی یعنی در سال‌های پایانی پادشاهی سلسلهٔ ساسانیان بوده‌است.پس از حدود ۴۰۰ سال بعد از نگارش کتاب خوتای نامگ، فردوسی در شاهنامه از طریق ترجمهٔ متن زبان پهلوی خدای نامه به زبان نثر فارسی دری، به تنظیم شاهنامه دست یازید و در دو بیت از دریایچهٔ شمال ایران به عنوان دریایچهٔ گیلان نام برد.

ز دریای گیلان چن ابر سیاه          دُمادُم به ساری رسیده سپاه

ز یک سو به دریای گیلان رهست           چراگاه اسپان و جای نشست

دریای «کاسپین» :

کاسپین اصطلاحی است که اروپائی‌ها برای دریای شمال ایران به‌کار می‌برند. فارسی زبانان نیز به غلط آن را «کاسپین» می‌نامند.^[۵] کاسپین خود از نام قوم آریایی کاسپی (یا کاسّی) ^[۱۲] گرفته شده‌است که ابتدا در کرانه‌های غربی تا جنوب غربی آن ساکن بوده‌اند و به تدریج تا کرانه‌های جنوبی آمدند. پژوهش‌های جدیدی که دربارهٔ ژنتیک مردمان ساکن جنوب این دریا شده، گواهی بر این ادعاست که مازندرانی‌ها و گیلانی‌ها از نوادگان مردمی هستند که از غرب این دریا آمده‌اند ^[۱۳]. کاس‌ها که به نوعی مادر-قوم مردمان جنوبی و غربی این دریا محسوب می‌شوند، خود به دو دستهٔ کاسی‌ها و کاسپی‌ها تقسیم می‌شدند.

«سی» در زبان گیلکی به معنی صخره (مثال: در سی‌پورد و سی‌بون و…) و «پی» به معنی جلگه‌است و به این صورت کاس‌های ساکن جلگه کاسپی‌ها نام گرفته‌اند.^[۱۴]

برتولت – یکی از بزرگ‌ترین خاورشناسان جهان – در نوشته‌هایش، «کاسپ» را جمع «کاس» خوانده و نوشته‌است، اسم این قوم «کاس» بوده‌است. در گیلان هنوز هم این نام مانند «کاس آقاً و»کاس خانوم«برای افراد سفیدرو وجود دارد. این اصطلاح هنوز در گیلکی وجود دارد.و نیز گیلکها برای اشاره به زمان بسیار قدیم از عبارت «کوسپیت ایام» که در واقع کاسپت ایام و به معنی دوران کاسپت‌ها می‌باشد استفاده می‌کنند. همچنین در متون جغرافیایی جهان در نوشته‌های استرابو، هرودت و دیگران، نام هیرکانی‌ها و کاسپی وجود دارد. در بررسی‌ها و مطالعات انجام‌شده، به این نتیجه رسیدم که نام»هیرکانی‌هاً را مردمی که در شرق این دریا زندگی می‌کردند، بیش‌تر به‌کار می‌بردند و مردمی که در غرب این دریا زندگی می‌کردند، نام «کاسپی» را بیش‌تر استفاده می‌کردند. به همین دلیل، در متون دوره اشکانی – از جمله نوشته استرابو – هر دو نام هیرکانی‌هاً کاسپی دیده می‌شود و در عین حال، نقشه‌های جغرافیایی این را نشان می‌دهند.

به اعتقاد عنایت‌الله رضا نام «کاسپی» یا دیگر نام‌های قدیمی دریای شمال ایران به دریای خزر یا دریای مازندران توسط برخی مترجمان به اشتباه به فارسی ترجمه شده‌است. او می‌گوید:

در ترجمه فارسی تعدادی از کتاب‌ها و نوشته‌ها، در برخی کتاب‌ها وقتی به نام مازندران برخورد می‌کنیم، با مراجعه به منبع اصلی متوجه می‌شویم، مترجم نام مازندران یا خزر را به‌جای نام کاسپی، طبرستان یا هیرکانی آورده‌است. درحالی که در هزاره دوم پیش از میلاد اصلاً خزرها وجود خارجی نداشتند. وقتی قومی وجود خارجی ندارد، به چه دلیلی کاسپی، خزر نوشته می‌شود؟ این کار سبب گمراهی خواننده می‌شود.

عنایت‌الله رضا (۱۸ خرداد ۱۲۹۹ در رشت – ۲۰ تیر ۱۳۸۹) فلسفه‌دان، نویسنده و محقق تاریخ و جغرافیای تاریخی ایرانی بود.

به اعتقاد او «کاسپین»، اصطلاحی است که فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها برای دریای شمال ایران به‌کار می‌برند و ایرانیان نیز به غلط آن را «کاسپین» می‌نامند. «کاسپین» چون با پسوند توسط انگلیسی‌ها و فرانسوی‌ها گفته می‌شود، «کاسپین» بیان می‌شود، درحالی که اگر بخواهیم با پسوند فارسی «کاس» را تلفظ کنیم، به دلیل گرفتن «یای نسبت» باید «کاسپی» بگوییم، همان‌گونه که بقیه کشورها این دریا را با پسوند خود بیان می‌کنند. به گفته او، نام دریای «کاسپی» در زبان یونانی Kaspia Thalassa، لاتینی Mare Caspitum و انگلیسی Caspian Sea است. او با بررسی‌هایی که انجام داده، به این نتیجه رسیده‌است که به‌طور کلی دو نام هیرکانی‌هاً و کاسپی را باید اساس بگیرد. رضا وسیع نبودن گستره اقوام شرقی ایران برای نگه‌داشتن نام هیرکانی‌هاً و تبدیل این نام در عربی به «جرجانیه» را از دلایل متروک شدن نام هیرکانی در متون جغرافیایی غربی می‌داند و معتقد است به همین دلیل، نام هیرکانی جای خود را به نام اصلی دریای شمال ایران، یعنی کاسپی داد.

در کشورهای فارسی‎‌زبان

ایران :

در ایران بخشنامه‌ای نگاشته شده که به گونه‌ای است که از سوی سازمان نقشه برداری کشور و کمیته متخصصین نام‌نگاری و یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی ایران صادر‌ شده و همه دستگاه‌های دولتی را مکلف به رعایت آن ساخته‌است. متن نامه رسمی مزبور چنین است: سازمان نقشه برداری کشور کمیته تخصصی نام‌نگاری و یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی ایران برادر ارجمند جناب آقای دکتر عارف معاون‌یکم‌محترم رئیس‌جمهور همان‌گونه که استحضار دارید، کمیته تخصصی نام‍نگاری و یکسان‍سازی نام‍های جغرافیایی ایران طی مصوبه شماره ۲۲۵۴۴ مورخ ۳/۵/۱۳۷۹ هیئت محترم وزیران تشکیل گردیده‍است. از جمله وظایف کمیته فوق ثبت صحیح و مستند نام‍های جغرافیایی و جلوگیری از تشتت آراء در کاربرد نام‍های جغرافیایی می‍باشد. باتوجه به حساسیتی که در زمینه نام‍های جغرافیایی و به خصوص نام عوارض جغرافیایی مشترک بین کشورها وجود دارد، لازم است براساس توصیه‌های همایش یکسان‍سازی نام‍های جغرافیایی سازمان ملل متحد (UNCSGN) در خصوص خودداری از کاربرد نام‌های متعدد برای یک عارضه جغرافیایی از نام مشخصی برای پهنه آبی شمال کشور استفاده گردد. در این راستا باتوجه به استعلام وزارت امور‌خارجه درخصوص تصمیم‌گیری‌نهایی در مورد نام این پهنه‌آبی و همچنین مصوبه‌شماره ۹۹۱۳ مورخ ۲/۹/۸۱ شورای عالی امنیت ملی، کمیته جلسات متعددی در این زمینه برگزار‌نمود… کمیته تخصصی نام‌نگاری و یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی ایران در جلسه مورخ ۱۸/۹/۸۱ متن ذیل را به تصویب رساند:

جهت جلوگیری از هرگونه سوء تفاهم احتمالی و جلوگیری از تشتت آراء در زمینه نام پهنه آبی شمال کشور، از نام «خزر» در داخل کشور و Caspian در متون خارجی، قراردادها و معاهدات بین المللی استفاده گردد.

در دیگر کشورهای فارسی‌زبان :

در افغانستان و تاجیکستان کلمات قزوین و کاسپین استفاده می‌گردد. و در پاکستان فقط از نام قزوین استفاده می‌شود. در کردستان نیز از کلمه‌ی کاسپین با املای کاسپیه‌ن استفاده می‌شود.

نام این دریا در زبان ها و کشور های جهان :

معمولاً هر کشوری برای عوارض جغرافیایی نام های خاص خود را دارند.آیا می دانید دیگر کشور ها این دریا را چه می نامند؟در آفریقای جنوبی یا زبان آفریکانس “کاسپیس”، در کشور های عربی یا زبان عربی”بحر قزوین”(قزوین عربی شده کاسپین است)، در زبان کاتالا”کاسپیا”، در زبان دانمارکی”کاسپیسکه”، در آلمانی”کاسپیشز”، در انگلیسی”کاسپین”، در اسپرانتو”کاسپیو”، در اسپا نیایی”کاسپیو”، در زبان استی”کاسپیا”، در فرانسوی”کاسپین”، در پنجابی”کسپیئن”، در زبان پرتقالی”کاسپیو”، در رومانی”کاسپیکا”، در قزاقی”کاسپین”، در سومالی”کاسپین/قزوین”، در اردو”بحیره قزوین”، در روسی”کاسپین”، در کوردی”دریای مازندران”، در گیلکی”کاسپین دریا”، در مازندرانی”دریای مازندران”، در ترکمنستان “خزر”، در جمهوری آذربایجان”خزر”، در ترکیه”خزر”، در ایران “خزر یا مازندران یا کاسپین”.

منبع :

برچسب ها : باب الابواب, بحر الخزر, تپوران, جرجانیه, خزر یا کاسپین ؟!, خزران, دریاچه گیلان, دریاچه ی گیلان, دریای خزر, دریای خزر یا دریای کاسپین, دریای خزر یا کاسپین, دریای مازندران, دریای کاسپین, دریای گیلان, دریایچه تپورستان, دریایچه قزوین, دریایچه مازندران, دریایچهٔ مازندران, روسیه, شمال قفقاز, كاسپين, معجم البلدان, نام اصلی دریای خزر, نام اصلی دریای کاسپین, هیرکانی‌هاً کاسپی, کاس آقا, گرگان